اختلال دو شخصیتی یا چند شخصیتی که در منابع علمی با نام اختلال هویت تجزیهای (Dissociative Identity Disorder) یا DID شناخته میشود، یکی از پیچیدهترین و در عین حال سوءبرداشتشدهترین اختلالات روانی است. بسیاری از افراد وقتی اصطلاحاتی مثل دو شخصیتی، دو شخصیت بودن یا شخصیت دوگانه را میشنوند، تصویری اغراقآمیز و ترسناک در ذهنشان شکل میگیرد؛ تصویری که بیشتر حاصل فیلمهاست تا واقعیت بالینی.
در واقعیت، بیماری دو شخصیتی یک پاسخ روانی بسیار پیچیده به تجربههای شدید آسیبزای روانی است. این مقاله بهصورت جامع و علمی بررسی میکند که دو شخصیتی بودن یعنی چی، دو شخصیتی بودن چیست، چه علائمی دارد، چرا ایجاد میشود، چگونه تشخیص داده میشود، چه تفاوتی با اختلالات مشابه دارد و راههای درمان و زندگی با آن چگونه است.
دو شخصیتی بودن یعنی چی؟ تعریف علمی اختلال دوگانگی شخصیت
برای پاسخ دقیق به سؤال (دو شخصیتی چیست؟) باید از تعریف علمی شروع کنیم. اختلال دوگانگی شخصیت یا اختلال شخصیت چندگانه، نوعی اختلال تجزیهای است که در آن ذهن فرد، برای محافظت از خود در برابر فشارهای شدید روانی، تجربهها، احساسات و حتی هویت را به بخشهای جداگانه تقسیم میکند.
در این حالت:
- فرد ممکن است بیش از یک هویت مجزا را تجربه کند
- هر هویت الگوی رفتاری و هیجانی خاص خود را داشته باشد
- حافظه بین این هویتها بهطور کامل یا نسبی جدا باشد
به همین دلیل در زبان عمومی از اصطلاح شخصیت دوگانه یا دو شخصیت بودن استفاده میشود، هرچند در بسیاری از موارد، تعداد هویتها بیشتر از دو مورد است.
علائم اختلال شخصیت چندگانه؛ نشانههای دوگانگی شخصیت در زندگی روزمره
علائم دو شخصیتی بودن همیشه واضح و نمایشی نیستند. بسیاری از افراد سالها با این اختلال زندگی میکنند بدون آنکه تشخیص داده شوند. مهمترین نشانههای دوگانگی شخصیت شامل موارد زیر است:
تغییرات رفتاری و شخصیتی
- تغییر ناگهانی شخصیت در شرایط مختلف
- بروز رفتارهای متناقض نسبت به ارزشها یا تصمیمهای قبلی
- نوسانات شدید شخصیتی در مدتزمان کوتاه
- تغییر لحن، صدا و رفتار که اطرافیان آن را غیرعادی میدانند
این تغییرات باعث میشود اطرافیان فرد را در دستهی آدمهای دو شخصیتی یا افراد دو شخصیتی قرار دهند، بدون درک ریشهی روانشناختی آن.
اختلالات حافظه و آگاهی
- وجود شکاف حافظه نسبت به وقایع روزمره
- تجربه فراموشیهای دورهای
- پیدا کردن اشیاء، پیامها یا نوشتههایی که فرد هیچ خاطرهای از آنها ندارد
این نشانهها از اصلیترین شاخصهای تشخیص اختلال هویت تجزیهای هستند.
علت اختلال شخصیت چندگانه چیست؟ ریشههای روانی و تجربی
یکی از پرتکرارترین پرسشها این است که علت اختلال شخصیت چندگانه یا اختلال دو شخصیتی چیست. پژوهشهای روانشناسی نشان میدهد که این اختلال تقریباً همیشه ریشه در دوران کودکی دارد.
ریشههای شخصیت چندگانه
- تروما در کودکی
- تجربههای آسیبزای روانی شدید یا مکرر
- سوءاستفاده دوران کودکی (جسمی، عاطفی یا جنسی)
- نبود حمایت عاطفی در سالهای اولیه زندگی
ذهن کودک در شرایطی که امکان فرار یا دفاع ندارد، از مکانیسم تجزیه استفاده میکند. این مکانیسم در کوتاهمدت کمککننده است، اما در بلندمدت میتواند به بیماری دو شخصیتی منجر شود.
تشخیص اختلال دو شخصیتی؛ چرا تشخیص اشتباه رایج است؟
تشخیص این اختلال نیازمند دقت و تخصص بالینی بالاست. بسیاری از افراد سالها با تشخیصهای اشتباه زندگی میکنند.
روشهای تشخیص علمی
- مصاحبه بالینی تخصصی
- ارزیابی روانشناختی DID
- بررسی دقیق سابقه تروما
- استفاده از ابزارهای معتبر مانند تست اختلال هویت تجزیهای
تشخیص صحیح، پایهی اصلی درمان مؤثر است.
تفاوت اختلال دو شخصیتی با دوقطبی و اسکیزوفرنی
تفاوت اختلال شخصیت چندگانه با دوقطبی
در اختلال دوقطبی، تغییرات خلقی (افسردگی و مانیا) دیده میشود، اما هویت فرد ثابت است. در مقابل، در اختلال دوگانگی شخصیت، هویتهای مجزا با الگوهای حافظه متفاوت وجود دارد.
تفاوت اختلال شخصیت چندگانه و اسکیزوفرنی
اسکیزوفرنی با توهم و هذیان شناخته میشود، در حالی که در اختلال شخصیت چندگانه یا دو شخصیتی، هویتها واقعی، سازمانیافته و مرتبط با تروما هستند.
درمان اختلال دو شخصیتی؛ مسیر درمان DID
برخلاف باورهای غلط، درمان اختلال شخصیت چندگانه امکانپذیر است، اما فرآیندی زمانبر محسوب میشود.
روشهای درمان دوگانگی شخصیت
- رواندرمانی اختلال هویت تجزیهای
- درمان مبتنی بر تروما
- درمانهای بلندمدت فردمحور
- دارودرمانی برای مدیریت علائم همراه (در صورت نیاز)
هدف درمان DID حذف شخصیتها نیست، بلکه ایجاد هماهنگی، کاهش شکاف حافظه و افزایش کنترل فرد بر زندگی است.
برای افرادی که خارج از ایران زندگی میکنند، دسترسی به درمانگر فارسیزبان اهمیت زیادی دارد. در این شرایط، استفاده از خدمات مشاوره روانشناسی آنلاین خارج از کشور میتواند امکان دریافت درمان تخصصی، مستمر و همفرهنگ را فراهم کند.
زندگی با اختلال دو شخصیتی؛ چالشها و واقعیتهای روزمره
زندگی با آدمی که اختلال شخصیت چندگانه دارد چالشهای متعددی دارد:
- دشواری در روابط عاطفی افراد دو شخصیتی
- احساس سردرگمی، شرم یا ترس از قضاوت
- مشکلات شغلی و تحصیلی
- نیاز مداوم به حمایت روانی
شناخت خصوصیات افراد دو شخصیتی به اطرافیان کمک میکند تا نقش حمایتی مؤثرتری داشته باشند.
حمایت از افراد دارای اختلال شخصیت چندگانه؛ نقش خانواده و جامعه
حمایت از افراد دو شخصیتی نقش تعیینکنندهای در روند درمان دارد:
- باور کردن تجربه فرد
- پرهیز از برچسبزنی مثل «انسانهای دو شخصیتی»
- تشویق به درمان تخصصی
- افزایش آگاهی عمومی درباره اختلال
باورهای غلط درباره اختلال شخصیت چندگانه؛ فیلمها در برابر واقعیت
تصویر رسانهای اغلب گمراهکننده است. اختلال دو شخصیتی در فیلمها و واقعیت تفاوت اساسی دارد. بیشتر افراد مبتلا خطرناک نیستند و بیشتر از دیگران، خودشان آسیب دیدهاند.
سخن پایانی
اختلال شخصیت چندگانه یا اختلال دوگانگی شخصیت یک اختلال واقعی، عمیق و قابل درمان است. آگاهی، تشخیص صحیح و درمان مبتنی بر تروما میتواند کیفیت زندگی افراد مبتلا را بهطور چشمگیری بهبود دهد. اگر با علائم این اختلال مواجه هستید، دانستن و اقدام بهموقع اولین قدم به سمت بهبود است.
